Hoe Leidse hofjes verschillen in geschiedenis en bouw

Leiden heeft meer dan 35 hofjes, maar achter die verzamelnaam gaan heel verschillende geschiedenissen schuil. Het ene hofje werd gesticht voor arme vrouwen, het andere voor oude mannen. Ook de bouw verschilt: van acht huisjes op een smal terrein tot twee rijen van zes huisjes. Dit artikel beschrijft die historische en bouwkundige verschillen. Toegang is daarbij niet vanzelfsprekend: veel hofjes zijn nog bewoond en de bezoekregels verschillen per plek.

Wie daarnaast een wandeling wil maken, kan de bestaande Leidse Hofjes Route van Visit Leiden raadplegen. Die is vijf kilometer lang en duurt volgens de organisatie ongeveer twee uur, afhankelijk van je tempo en het aantal stops. Het bijbehorende routeboekje is verkrijgbaar bij VVV Leiden aan de Stationsweg 26. De hofjes hieronder vormen geen afzonderlijk uitgestippelde route, maar worden beschreven vanwege hun geschiedenis en bouw.

Van sociale zorg tot twaalf apostelen

Hofjes bestaan als woonvorm sinds de middeleeuwen. Ze boden onderdak aan specifieke groepen, zoals weduwen, ouderen en arme mensen. Volgens de historische beschrijving van Droomplekken over Leidse hofjes dateren de oudste voorbeelden in Leiden uit de vijftiende eeuw. Ze werden gebouwd op kleine overgebleven stukken grond, met sobere woningen rond een gemeenschappelijke tuin.

Bij het St. Salvatorhofje kreeg het aantal woningen bovendien een religieuze betekenis. Priester Paulus Claesz de Goede stichtte het hofje in 1627; de twaalf huisjes waren in 1639 klaar. Ze waren bestemd voor arme vrouwen en symboliseren de Twaalf Apostelen. Een herkenbaar bouwdetail zijn de spitse bogen boven de ramen. Het Jeruzalemshofje had een andere doelgroep: oude mannen. Daar hoorde ooit ook een kapel bij, maar die werd in 1887 gesloopt.

Smalle ruimte, symmetrie en verschillende huizen

Het Speckhofje telt acht huisjes en valt op door zijn smalle opzet. Het Eva van Hoogeveenshofje bestaat juist uit twee rijen van zes woningen. Boven de ingang bevindt zich een rijk gedecoreerde regentenkamer. Zo vertellen de indeling en de gebouwen iets anders dan alleen het verhaal van de oorspronkelijke bewoners.

Bij het Jean Michelshofje zit de bijzonderheid in de onderlinge verschillen tussen de huizen. De stichter en zijn vrouw kochten die op verschillende momenten. Het Heilig Geesthofje laat weer zien dat een hofjesgeschiedenis niet altijd aan één plek gebonden is. Het begon in 1690 aan de Breestraat. Nadat dat hofje in verval was geraakt, werd het huidige hofje aan de Doezastraat gebouwd.

Wat je moet weten over toegang

Een vermelding in een wandelgids betekent niet dat je een hofje op ieder moment kunt betreden. Visit Leiden meldt dat veel hofjes overdag toegankelijk zijn, maar dat sommige gesloten blijven. Andere zijn volgens Droomplekken alleen op afspraak en met een gids te bezoeken. Voor de hierboven beschreven hofjes zijn geen eenduidige actuele bezoekvensters beschikbaar. Deze historische achtergrond is daarom geen praktische bezoekgids en bevestigt niet welke bouwdetails je tijdens een bezoek kunt bekijken.

De regels staan volgens Visit Leiden vaak bij de ingang. Die bepalen of en onder welke voorwaarden je naar binnen mag. Omdat veel hofjes nog bewoond zijn, vraagt de organisatie bezoekers rust en respect te tonen. Bij het Jean Pesijnhofje staat volgens Droomplekken expliciet een bord met het verzoek stil te zijn; ook bij het smalle Speckhofje wordt gevraagd rustig door te lopen.

Illustratie gemaakt met AI